PREZENTACJA PERSONALIZMU

Bogumił Gacka

Personalizm jest systemem, czyli sposobem odczytywania wszelkiej rzeczywistości z faktu osoby. Osoba (persona) jest podmiotem obiektywnym (ύιποστασις) i podmiotem subiektywnym (προσώπου). Wobec narastającej globalizacji półrocznik „Personalizm” podejmuje wyzwanie budowania mostów pomiędzy naukami ścisłymi (science), filozofią (philosophy) i teologią (theology) w odniesieniu do rzeczywistości osoby w tej epoce personalizacji (Gaudium et spes, 6). Prawda, dobro, piękno to trzy klasyczne kategorie, którymi chłoniemy zarówno Rzeczywistość Niestworzoną – Boga jak i rzeczywistość stworzoną – stworzenia. Przy tym kluczem do odczytywania wszelkiej rzeczywistości pozostaje zawsze osoba. Personaliści amerykańscy twierdzą, że personalizm jest szczególnym, a jednocześnie oryginalnym kierunkiem amerykańskim w filozofii, teologii i etyce społecznej, leżących u podstaw demokracji. Walt Whitman (1819–1892), najsłynniejszy poeta Ameryki, użył po raz pierwszy terminu „personalizm amerykański” w swoim eseju Personalizm, który ukazał się w miesięczniku „The Galaxy” w maju 1868 roku. Jego wielbiciel, Bronson Alcott, nazwał personalizm „prawdziwie wielką, ogromną doktryną”. Artykuły Whitmana: Demokracja („The Galaxy”, grudzień 1867) i Personalizm stanowiły póśniej podstawowe części jego Demokratycznych perspektyw (1871), czyli przesłania dla młodej demokracji amerykańskiej.

Albert Cornelius Knudson napisał jednak słusznie w książce The Philosophy of Personalism (1927), że „personalizm reprezentuje jeden z najstarszych i najszerszych nurtów w historii ludzkiej myśli, odnosi się on organicznie i strukturalnie do duchowej filozofii wszystkich wieków. Jest on dojrzałym owocem ponad dwóch tysiącleci intelektualnego wysiłku, zmagania; stanowi szczyt piramidy, której podstawa opiera się na Platonie i Arystotelesie”.¹

Rzeczywiście myśl personalistyczna sięga głęboko w historię. Począwszy od antycznego Anaksagorasa (500–430 przed Chr.), Sokratesa (469–399 przed Chr.), Platona (427–347 przed Chr.) i Arystotelesa (384–322 przed Chr.), poprzez A. M. Boecjusza (480–524) z jego słynną definicją osoby (Personae est definitio: naturae rationabilis individua substantia)², św. Augustyna (354–430) wyrażającego personalizm w De Trinitate (399–419) i w swoich Wyznaniach, aż do Awicenny (980–1037) i św. Tomasza z Akwinu (1225–1274), którzy wydobyli personalistyczną interpretację Arystotelesa, uwydatniając w ten sposób szczególny geniusz wschodniej i zachodniej kultury.

Zasady personalistyczne można znaleźć u I. Kanta (1724–1804) i G. Leibniza (1646–1716) czy G. Berkeleya (1685–1753), jak również u francuskich filozofów, przede wszystkim u R. Kartezjusza (1596-1650), M. Birana (1766–1824), F. Ravaissona (1813–1900) oraz G. Marcela, H. L. Bergsona (1859-1941), E. Mouniera i J. Maritaina (1882–1973). W 1903 roku Karol R enouvier (1815–1903) opublikował w Paryżu pierwszą książkę pt. Personalizm, w której przedstawił metafizykę personalizmu, socjologię personalizmu i eschatologię personalizmu.

W Niemczech zaś Friedrich Daniel Schleiermacher (1768–1834) użył najwcześniej terminu „personalizm” (der Personalismus) w Über die Religion w roku 1799, występując w obronie misterium Boga Osobowego przeciwko panteizmowi Johanna Herdera. Rudolf Hermann Lotze (1817–1881) wydał Mikrokosmos w Lipsku w latach 1856–1858. Wybitny niemiecki psycholog William Stern (1871–1938) opublikował książkę Osoba i rzecz w Lipsku w roku 1906. Potem zaś zasłynął Max Scheler (1874–1928) swoim personalizmem etycznym.

W Anglii John Henry Newman (1801–1890) użył już w roku 1830 wyrażenia „metoda personacji”, określając tym oryginalnym terminem (personatio) proces wyłaniania się osoby w rzeczywistości, gdy tymczasem John Grote, profesor filozofii moralnej w Cambridge, opublikował książkę Exploratio Philosophica w roku 1865, w której personalizm uczynił podstawą swej metafizyki. Do innych przedstawicieli personalizmu brytyjskiego należą: H W. Carr (1857–1931), który napisał Unikalny status człowieka w Londynie w 1928 roku, oraz J. M. E. McTaggart (1866–1925).

Personalizm rosyjski rozwijali m.in.: W. S. Sołowjow (1853–1900), N. A. Bierdiajew (1874–1948), zwłaszcza w swojej autobiografii Sen i rzeczywistość, oraz N. O. Losski (1870–1965), który w 1951 roku przygotował Historię rosyjskiej filozofii.

W Polsce Personalizm rozwinął się szczególnie w dziedzinie filozofii, teologii i na gruncie historii. Ogromne zasługi dla rozwoju personalizmu polskiego położyli Ks. Kardynał Karol Wojtyła (ur. 1920) w swej książce Osoba i czyn, Kraków 1969, Ks. Prymas Stefan Wyszyński (1901–1981), mąż stanu, w swoich wystąpieniach i pracach dotyczących personalizmu społecznego, Ks. prof. Wincenty Granat (1900–1979), rektor Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, autor pozycji Personalizm chrześcijański. Teologia osoby ludzkiej, Poznań 1985, ks. prof. Czesław Stanisław Bartnik (ur. 1929), który tworzy personalizm oryginalny, Personalizm, Lublin 1995, 2000, ks. prof. Tadeusz Styczeń i ks. prof. Stanisław Kowalczyk.

W Ameryce jednym z najważniejszych faktów w historii filozofii było rozpoczęcie Szkoły Filozofii w St. Louis (the St. Louis School of Philosophy) i Szkoły Filozofii w Concord (the Concord School of Philosophy) oraz założenie pierwszego amerykańskiego magazynu filozoficznego „The Journal of Speculative Philosophy”, wydawanego przez Williama Torreya Harrisa (1835–1909), przy współpracy Conrada Brockmeyera (1826–1906) i Thomasa Davidsona (1840–1900). W 1867 r. ukazał się w St.Louis (Missouri) pierwszy numer „The Journal of Speculative Philosophy”. Harris i jego przyjaciele przyczynili się wydatnie do rozszerzenia znajomości idealizmu niemieckiego, a grupa ta znana jest jako neohegliści z St. Louis. Harris był również jednym z założycieli Klubu Kantowskiego (1874). Grupa ta miała pewne związki z transcendentalistami Nowej Anglii, Harris zaś dopomógł w uruchomieniu Letniej Szkoły Filozoficznej w Concord w 1880 r., której rektorem był Amos Bronson Alcott (1799–1888), współpracowali zaś z obiema Szkołami: Walt Whitman i Ralph Waldo Emerson (1803–1882). W 1889 r. prezydent Harrison mianował Harrisa rządowym komisarzem oświaty Stanów Zjednoczonych.

Według Odella Sheparda Alcott w końcu podsumował swoją myśl i nazwał tę ideę „personalizmem”, używając terminu, który być może zapożyczył z grupy w St. Louis. Dla niego, tak jak dla George’a Howisona, i później Bordena P. Bowne’a, Personalizm był doktryną, według której ostateczną, najwyższą, rzeczywistość świata stanowi Osoba Boska (a Divine Person), która podtrzymuje, czyli zachowuje wszechświat (the universe) dzięki nieustannemu aktowi stwórczej woli (a continuous act of creative will). Głównym zadaniem tej doktryny jest znalezienie złotego środka czy też przerzucenie mostu, pomiędzy krańcowymi idealistycznymi i materialistycznymi pozycjami (the extreme idealistic and materialistic positions). Dla Alcotta oczywistą konsekwencją był fakt, że wszystkie na pozór odseparowane umysły są powiązane ze sobą razem, tak jak planety w systemie słonecznym, poprzez ich powszechną czyli wspólną relację do centralnego Umysłu (common relation to a central Mind).

W swoich Dziennikach zaś pisze Bronson Alcott 28 kwietnia 1868 roku o liście od Walta Whitmana z artykułem pt. Personalizm w miesięczniku „The Galaxy”. Zauważa, że Personalizm reprezentuje tę samą wielką żyłę [złoże] (the same grand vein), co Demokracja. Kiedy po całodziennej pracy Alcott sięgnął jeszcze raz do artykułu Whitmana Personalizm i przeczytał go, stwierdził, że jest to „prawdziwie wielka, ogromna doktryna”.³

Jak zauważa zatem Odell Shepard, na rozwój Personalizmu amerykańskiego miała wpływ grupa z St. Louis, jak i środowisko bostońskie Nowej Anglii (Spindle Hill).

George Holmes Howison (1834–1916) opublikował w Nowym Jorku w 1901 roku książkę Granice ewolucji, w której opowiadał się za „idealizmem osobowym”. Z nim związana jest tradycja personalistyczna na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley. Około roku 1906 Mary Whiton Calkins zaczęła używać terminu „personalizm” i w swoim filozoficznym credo nazwała siebie „absolutną personalistką”.

Faktycznym jednak ojcem Personalizmu amerykańskiego jest Borden Parker Bowne (1847–1910), duchowny metodystów, który studiował w Niemczech pod kierunkiem Rudolfa Lotzego. Jego słynna książka Personalizm, opublikowana w Bostonie w 1908 roku, rozpoczęła autentycznie pionierski kierunek w amerykańskiej filozofii, etyce społecznej i teologii. 31 maja 1909 roku B. P. Bowne napisał do swej żony w liście, że „jest personalistą, pierwszym z klanu w jak najpełniejszym tego słowa znaczeniu”.⁴ Jako profesor wykładał filozofię w Uniwersytecie Bostońskim, który stał się odtąd kolebką Personalizmu amerykańskiego.

Słusznie zatem B. P. Bowne’a (1847–1910) zalicza się do pierwszej generacji personalistów w Stanach Zjednoczonych. Jego uczniami i zarazem wybitnymi przedstawicielami drugiego pokolenia personalistów amerykańskich byli dwaj liderzy: Szkoły Bostońskiej – Edgar Sheffield Brightman (1884–1953) i Szkoły Kalifornijskiej – Ralph Tyler Flewelling (1871–1960).

Personalizm bostoński kontynuował wspaniale Albert Cornelius Knudson (1873–1954), Norweg z pochodzenia, który przygotował jego syntezę w książce Filozofia personalizmu, wydanej w Nowym Jorku w 1927 roku. On też w pełni wprowadził personalizm do amerykańskiej teologii.

Peter Anthony Bertocci (1910–1989), syn włoskich emigrantów, wielki przedstawiciel trzeciej generacji personalistów rozwinął psychologiczny aspekt Personalizmu amerykańskiego. Studiował on w Harvardzie m.in. prace Gordona Allporta, ucznia Williama Sterna.

Do czwartej generacji personalistów w Ameryce należy Martin Luther King Jr. (1929–1968), który studiował w Uniwersytecie Bostońskim pod kierunkiem Brightmana i Mueldera. W swej autobiografii King napisał:

„Studiowałem filozofię personalistyczną (personalistic philosophy) – teorię, według której kluczem do zrozumienia ostatecznej rzeczywistości (the clue to the meaning of ultimate reality) jest oparcie w osobowości (personality). Ten idealizm personalistyczny pozostaje dzisiaj moją podstawową pozycją filozoficzną. Nacisk personalizmu (Personalism’s insistence), że tylko osobowość (personality) – skończona i nieskończona – jest ostatecznie realnością (ultimately real), utwierdził mnie w dwóch przekonaniach: dał mi metafizyczną podstawę dla idei Boga osobowego (the idea of a personal God) oraz metafizyczną bazę dla godności i wartości każdej ludzkiej osobowości (the dignity and worth of all human personality)”.⁵

W kwietniu 1920 roku w Uniwersytecie Południowej Kalifornii w Los Angeles Ralph Tyler Flewelling rozpoczął edycję kwartalnika filozoficznego, teologicznego i literackiego „Personalista” (The Personalist), który był wydawany do października 1979, blisko 60 lat. Jako pierwszy wydawca i pisarz akcentował on personalizm demokratyczny. „Dla personalizmu – wyjaśnił Flewelling – osobowość jest najwyższą wartością. Społeczeństwo zatem powinno być tak zorganizowane, aby umożliwić każdej osobie najlepsze warunki dla własnego rozwoju fizycznego, umysłowego i duchowego, skoro osoba stanowi najwyższą istotę demokracji i obca jest jej wszelka forma totalitaryzmu”.⁶

Carol Sue R obb (ur. 1945), jako najmłodsza personalistka w piątym pokoleniu, kontynuuje tradycję Szkoły Bostońskiej na gruncie personalizmu Kalifornii, zwłaszcza w dziedzinie etyki społecznej i feminizmu w Teologicznym Seminarium San Francisco. Z Paulem Deatsem przygotowała wspaniały podręcznik o personalizmie bostońskim pt. Tradycja personalistów bostońskich w filozofii, etyce społecznej i teologii. Jest tam prezentacja m.in. Georgii Harkness, personalistycznego teologa, jak również L. Harolda DeWolfa, S. Paula Schillinga i Johna H. Lavely.⁷

Walter George Muelder (ur. 1907), emerytowany dziekan, jest autentycznym personalistą, który łączy w swej osobie dorobek Szkoły Bostońskiej i Szkoły Kalifornijskiej, ponieważ wykładał w obu tych ośrodkach etykę społeczną i teologię chrześcijańską. Jego ojciec studiował pod kierunkiem B. P. Bowne’a, sam zaś Profesor znał osobiście E. S. Brightmana i R. T. Flewellinga. W 1964 roku był obserwatorem ekumenicznym na Drugim Soborze Watykańskim i nazywa swoją doktrynę „personalizmem wspólnotowym”, co przypomina „communio personarum” Ojca Świętego Jana Pawła II.

Rozprawa Personalizm amerykański (Bogumił Gacka, Lublin 1996) jest pierwszym w świecie opracowaniem oryginalnego systemu filozoficznego, teologicznego i społeczno-etycznego. Ma ona charakter prezentacji, której klucz polega na ukazaniu osób (persons) wiodących personalistów amerykańskich i zaprezentowaniu różnych wymiarów (dimensions) ich Personalizmów: u Bowne’a – podstaw Personalizmu w wymiarze epistemologicznym, metafizycznym i etycznym, u Brightmana – Personalizmu teistycznego, u Knudsona – Personalizmu teologicznego, u Bertocciego – Personalizmu psychologicznego, u Flewellinga – Personalizmu demokratycznego, u Howisona – Idealizmu osobowego, u Robb – Personalizmu macierzyńskiego i u Mueldera – Personalizmu wspólnotowego.

Prezentują oni dwie szkoły Personalizmu amerykańskiego – Szkołę Bostońską, której liderem jest Brightman, i Szkołę Kalifornijską, której liderem jest Flewelling, przy tym Borden Parker Bowne jako ojciec Personalizmu amerykańskiego zajmuje poczesne miejsce, zaś Walter George Muelder jako spadkobierca tradycji bostońskiej i kalifornijskiej wieńczy obie szkoły w swej osobie. Wraz z Martinem Luterem Kingiem Juniorem stanowią oni pięć generacji personalistów amerykańskich.

Ponieważ we współczesnej cywilizacji, czy też – z chwilą wykonania pierwszego zdjęcia planety Ziemi przez człowieka z pokładu kosmicznego statku „Apollo” – we współczesnej „planetyzacji” globalna batalia toczy się o uznanie człowieka jako osoby od chwili poczęcia, studium ze szczególną wnikliwością bada pojęcie osoby w Personalizmie amerykańskim, zarówno w odniesieniu do nauk teoretycznych jak filozofia, teologia, psychologia czy też etyka, jak również w odniesieniu do praktycznych postaw społecznych.

Prezentując personalizm, który realizuje się jako „złota żyła” cywilizacji, rozprawa dotyka wielu dogmatycznych zagadnień, takich jak: koncepcja Boga, trynitologia, chrystologia, eklezjologia, protologia, koncepcja człowieka, godność osoby ludzkiej, problem zła w świecie. Zarazem w duchu dialogu Soboru Watykańskiego Drugiego praca Personalizm amerykański buduje most wobec Personalizmu Jana Pawła II, Piotra naszych czasów, którego przesłaniem są słowa, że człowiek – każdy z osobna (gdyż jest właśnie „osobą”) w całej prawdzie swego bycia osobowego i zarazem wspólnotowego – jest pierwszą drogą Kościoła.

Jako kierunek naukowy, filozoficzny (społeczno–etyczny) i teologiczny personalizm widzi najwyższą rzeczywistość i wartość w osobach, Boskich lub ludzkich (osoba jest koroną rzeczywistości absolutnie w Bogu, zaś analogicznie w człowieku czy też osobowym stworzeniu). Jako doktryna czy szkoła myśli personalizm podkreśla znaczenie, unikalność i nienaruszalność osoby oraz jej wspólnotowy wymiar. Osoba jest zasadą, przyczyną, celem i sensem wszelkiej rzeczywistości.

Wobec tego personalizm jest ściśle naukową, filozoficzną i teologiczną perspektywą czy żywym systemem, dla którego osoba jest szczytem bytowania, zaś osobowość stanowi fundamentalną zasadę poznawczą. Wreszcie są dwa typy personalizmów: realistyczny, którego przedstawicielem w Ameryce jest m.in. G. Harkness, i idealistyczny, reprezentowany głównie przez G. H. Howisona. Generalnie jednak, rdzeniem doktryny personalistycznej jest Osobowy Bóg (personalizm teistyczny) i przekonanie, że epistemologiczna, metafizyczna i etyczna (moralna) czy społeczna prawda wyłania się z najwyższego misterium (faktu, kategorii i godności) osoby, która jest kluczem do rzeczywistości.

***

Międzynarodowe Forum Osób (The International Forum on Persons) organizuje co dwa lata Konferencje na temat osób (Conference on Persons).

Pierwsza konferencja odbyła się w Mansfield College w Oxfordzie (Anglia) od 11 do 14 września 1991 roku.

Druga konferencja odbyła się w Saint Mary’s College w Notre Dame, w stanie Indiana (USA) od 22 do 25 września 1993 roku.

Trzecia konferencja miała miejsce w Oriel College (J. H. Newmana) w Oxfordzie (Anglia) od 15 do 19 sierpnia 1995 roku. Prezentowana była na niej książka Bibliography of American Personalism (Lublin 1994).

Czwarta międzanarodowa Konferencja na temat osób została zorganizowana w Univerzita Karlova w Pradze (Czechy) od 8 do 13 sierpnia 1997 roku. Prezentowany był na niej personalizm polski (m.in. książka Cz. S. Bartnika Personalizm, Lublin 1995) i książka American Personalism (Lublin 1995).

Piąta Conference on Persons odbyła się od 3 do 8 sierpnia 1999 roku w St. John’s College w Santa Fe, w stanie New Mexico (USA), gdzie są korzenie i pierwsze siedziby Indian. Prezentowana była tam książka Bibliography of The Personalist (Lublin 1999).

Wreszcie szósta międzynarodowa Konferencja na temat osób wydarzyła się w Gaming, w Austrii od 7 do 12 sierpnia 2001 roku.

Konferencje gromadzą specjalistów z różnych dziedzin nauk ścisłych, filozoficznych i teologicznych, z różnych wyznań i religii, wierzących i niewierzących, którzy badają misterium osoby w respekcie zarówno do osób stworzonych jak i Osób Niestworzonych.

Personalizm i życie są ze sobą nierozerwalnie związane. Personalizm realizuje się pomiędzy idealizmem i materializmem, pomiędzy indywidualizmem i kolektywizmem oraz pomiędzy aborcją i eutanazją. Człowiek jest osobą od poczęcia i jako osoba trwa na zawsze. Każda osoba ludzka jest unikalna, niepowtarzalna, nieredukowalna, czyli jedyna w całym Wszechświecie oraz w całej historii i dlatego z całą stanowczością trzeba stwierdzić, że nawet jeśli ktoś spróbuje sklonować organizm ludzki, to jest niemożliwe sklonowanie osoby ludzkiej.

Osoba jest zdolna do relacji. Most wyraża zdolność osoby do relacji.

Mam nadzieję, że półrocznik „Personalizm” będzie budował „złoty most” pomiędzy naukami ścisłymi, filozofią i teologią w tym wieku personalizacji.

Przypisy:

1. A.C. Knudson, The Philosophy of Personalism.(New York: Abingdon,1927), 434. [Wróć]
2. A.M. Boethius, Liber de persona et duabus naturis contra Eutychen et Nestorium (Roma, 512), II. 4-5. [Wróć]
3. The Journals of Bronson Alcott, edited by Odell Shepard (Boston: Little Brown, 1938), 391. [Wróć]
4. Kate M.Bowne, “An Intimate Portrait of Bowne,” The Personalist 2 (Feb. 1921): 10. I. Kant, Foundations of the Metaphysics of Morals, trans. Lewis W. Beck (New York: Bobbs-Merrill, 1959), 47.[Wróć]
5. M. L. King, Jr., Stride Toward Freedom (New York: Harper, 1958), 100. [Wróć]
6. R. T. Flewelling, “Personalism,” in Twentieth Century Philosophy, edited by D. D. Runes (New York: Philosophical Library, 1943), 325. [Wróć]
7. The Boston Personalist Tradition in Philosophy, Social Ethics, and Theology, edited by Paul Deats and Carol Robb (Macon, Georgia: Mercer University Press, 1986). [Wróć]

Wróć na górę ↑